khoshkhan

دیگران ممکن است درگیر تحقیقی با اهداف و روشهای کاملا یکسان با تحقیق محقق باشند ولی رقابتی در کار نباشد . در این مورد درقابت آشکاری در بین نیست ،بلکه یافتن آنچه مورد جستجومی باشد،با اهمیت است و به همین جهت گاه بین این نوع محققان نوعی مبادله علمی برقرار می شود (مثل دوفرد که بررسی مشابهی در دو قبیله متفاوت انجام می دهند)

:( Ancestral relation) 3.تحقیقات نیائی

تحقیقاتی که کار محقق برشالوده آنها بنا می شود و یا از بطن آن نشآت می گیرد .ساده ترین دلیل برقراری پیوند بین یک تحقیق و تحقیقات قبلی اینست که محقق از آنچه قبلا درآن موضوع رخ داده است آگاه شود وزمینه لازم رابرای تحقیق خود فراهم آورد .

چهار دلیل مشخص برای مطالعه تحقیق نیائی وجود دارد :اولین وآشکارترین دلیل ضرورت پیوند بین تحقیقات اینست که محقق از وضعیت فعلی دانش رشته مورد نظر آگاه شود.

دومین دلیل اطمینان یافتن از پرداختن به کاری جدید و نیز نپرداختن به کاری تکراری است که این مساله به دلیل کمبود منابع مالی و انسانی در تحقیقات مهم و ضروری است .سومین دلیل نیاز به برقراری رابطه منطقی و تاریخی بین تحقیق محقق در گروه مشابهی از تحقیقات قبلی از همان پدیده یا همان مساله مورد بررسی است .در توضیح این مورد باید گفت  که محققین حرفه ای برای کارهای علمی استاندارد هایی دارند که یکی از آنها آشنایی محقق باتحقیقات قبلی و نمایش این آشنایی به صورت ارجاعات بجا و بموقع به تحقیقات قبلی در تحقیق جدید است .

چهارمین دلیل برای مطالعه تحقیقات نیائی ،جلو گیری از تکرار اشتباهات و فراهم آوردن زمینه لازم برای بهره گرفتن از تجربیات دیگران است البته در صورتی که محققین قبلی به اشتباهات و تجربیات در آورد در گزارش خود اشاره بکنند.

:(Donor relation)4.تحقیقات وسیله ساز

تحقیقاتی هستند که از طریق فراهم آوردن ابزارهای پژوهش،مواد خام ،مسائل قابل بررسی و شواهد ،به اجرای تحقیقات در سایر رشته ها کمک می کنند. مثال از این مورد قانون ذیف ،براد فورد و قانون لوتکا که از رشته های دیگر وارد کتابداری شده اند.(دیانی ،1373)

نقش کتابداران در جهت آشنائی محققان با تحقیقات گذشته :

انواع آشنایی محققان با تحقیقات گذشته عبارتند از : 1.آشنایی با وضعیت جاری رشته علمی مورد         هم می گویند . (Situational familiarity) نظر در زمان معین است که به آن آشنائی موقعیتی

)Historical familiarity 2.آشنایی تاریخی(

شیوه محققان برای آشنائی تاریخی مختلف است،چون هرمحققی از یکسری دانش و مهارت برخوردار می شود و علاوه براین محققین با مطالعه مرتب چند مجله هسته رشته و همچنین ارتباط با همکاران ،مطالعه مرتب چکیده مقالات و نقد و بررسی کتابها و حضور مرتب در سمینارها وکنفرانسها به این آشنائی دسترسی می یابند (دیانی ،1373).لازم است ،این نکته بیان شود که آنچه مانع بهره گیری از منابع موجود در کتابخانه های ایران می شود دشواری یافتن نیست ،بلکه دشواری فهمیدن است.بهره اندکی که از دریای کتابها و مجلات لاتین خوب سازماندهی شده در کتابخانه های ایران گرفته  می شود ناشی از این مساله است .در واقع در مورد دشواری فهمیدن می توان به موانع زبانی اشاره نمود که لزوم  یادگیری زبان خارجی که عموما انگلیسی است و بعنوان زبان بین المللی محسوب می شود ،برکسی پوشیده نیست.

برای فهمیدن و استفاده از منابع مفید خارجی که در کتابخانه ها موجود است ،کاربران کتابخانه ها باید با زبان انگلیسی آشنایی داشته باشند تا از آن بهره بگیرند . در این مورد ،دانشگاهها می توانند بابرگزاری دوره های آشنایی با زبان انگلیسی برای دانشجویان خود ،کمک موثری در رفع این مشکل ایفا نمایند .

کتابداران می توانند از دو جهت بر کیفیت خدمات خود بیافزایند:

 اول اینکه کتابداران با تسهیل دستیابی فیزیکی و کتابشناختی به تحقیقات ،عملکرد خود را بهبود بخشند و دوم اینکه با فراهم کردن منابع مناسب ،نیاز به مطالعه متون اصلی تحقیق را حذف نمایند .اما در روش دوم که مبنی بر حذف نیاز به مطالعه منابع اصلی تحقیق می باشد،در این روش بر گردآوری و سازماندهی منابع،بازنگری نوشته ها ،به ویژه بازنگری های انتقادی صاحبنظران ،خلاصه گزارش ها ،چکیده پایان نامه ها ،کتابشناسی انتقادی و منابعی که عصاره تحقیقات را به نگارش در می آورند تاکید می شود.

کتابخانه بعنوان ابزاری جهت جلو گیری از تحقیقات تکراری :

اهمیت و نقش کتابخانه ها در تحقیقات تا جایی است که یکی از روشهای معمول پژوهش بنام روش پژوهش کتابخانه ای نام گذاری شده است ،که در این روش پژو هشی ،محققان با استفاده از منابع اطلاعاتی موجود در کتابخانه ها به نوشتن پژوهش می پردازند .

کتابخانه ها با گرد آوری ،سازماندهی و اشاعه اطلاعات و پژوهش های انجام شده در زمینه های موضوعی مختلف باعث می گردند که از یکسو،محقق از پژوهش های انجام شده در یک زمینه تخصصی آگاه گرددو بتواند از آنها جهت انجام پژوهش های آینده خودایده بگیرید و از طرف دیگر آگاهی پژوهشگر و محقق ازتحقیقات انجام شده قبلی باعث می شود که از انجام تحقیقات تکراری جلوگیری گردد و با این کار از ضرف هزینه های هنگفت ناشی از پژوهش های تکراری جلوگیری بعمل می آید.

وظایف کتابخانه ها جهت بستر سازی برای تحقیقات :

در بین انواع کتابخانه ها ی مختلف ،کتابخانه های عمومی نیز به پژو هش اهمیت زیادی می دهند و یکی از وظایف اصلی این کتابخانه ها گرد آوری ،سازماندهی و اشاعه منابع اطلاعاتی جهت پژوهشگران می باشد تابتوانند جهت انجام تحقیقات خویش از این منابع بهره بگیرند . البته کتابخانه های دیگر همچون کتابخانه های دانشگاهی و آموزشگاهی نیز هریک به سهم خود وظایف پژوهشی خاصی دارند و منابع مورد نیاز رابرای پژو هشگران خویش فراهم می آورند ولی در بین همه کتابخانه های و ظایف و اهداف پژو هشی کتابخانه های عمومی جدا می باشد .

اهم وظایف کتابخانه ها (خصوصا کتابخانه های عمومی )جهت بستر سازی مناسب برای پژو هش وتحقیق عبارتند از :

:( SID الف): فراهم آوری گزینشی (

یکی از وظایف اصلی کتابخانه ها،تهیه منابع مورد نیاز کاربران است اما با توجه به رشد انتشارات و عدم دسترسی  به منابع ،کتابخانه ها مجبور هستند به فراهم آوری گزینشی اطلاعات باتوجه به نیاز کاربران خود روی آورند .ازطرف دیگر باتوجه به محدودیت منابع مالی کتابخانه ها ،مساله  مربوط به گزینش مواد و حداکثر استفاده از منابع مالی جهت تهیه موادی که به احتمال فراوان نیازهای استفاده کنندگان رابرآورده می سازد،اهمیت پیدا می کند .در تهیه منابع اطلاعاتی

،کتابدار مسئول انتخاب منابع ،باید علاوه بر مواد چاپی به تهیه منابع الکترونیکی نیز همت گمارد در این زمینه می تواند :1.به تهیه بانکهای اطلاعاتی و پایگاه داده الکترونیکی که امکان نوینی رادر ارائه خدمات اطلاع رسانی کاربران فراهم آورده و باعث گردیده که نیاز اطلاعاتی افراد در اقصی نقاط دنیا قابل جستجوو بازیابی گردد،همت گمارد 2.از طریق اشتراک منابع ،که باتوجه محدودیت منابع مالی کتابخانه ها این امر اهمیت بیشتری یافته ،به تامین نیازهای اطلاعاتی کاربران کتابخانه ها اقدام نماید.

ب):سازماندهی و نظارت :

یکی دیگر از وظایف کتابخانه ها در جهت گسترش امر پژوهش ،سازماندهی اطلاعات فراهم آوری شده است به نحوی که منابع دسترس پذیر گردند. کار سازماندهی منابع اطلاعاتی از طریق فهرست نویسی ،رده بندی ،نمایه سازی و خدمات چکیده نویسی میسر گردد.به این نکته باید توجه داشت که اگر کتابخانه ای منابع غنی در اختیار داشته باشد ولی منابع اطلاعاتی دسترس پذیرنباشد کتابخانه کار آیی مفید ی نخواهد داشت و در اینجاست که کتابدارباید با سازماندهی به موقع منابع اطلاعاتی ،آنها را از شکل مالکیت منابع واطلاعات در کتابخانه به شکل دسترس پذیری به اطلاعات تغییردهد و امکان دسترسی به عموم منابع را برای کاربران فراهم آورد .

ج):ارائه خدمات عمومی :

ارائه این خدمات ممکن است بنا به درخواست مراجعه کننده باشد یا اینکه بدون درخواست مراجعه کننده صورت گیرد .در واقع بخش خدمات عمومی سطح تماس کتابخانه با جامعه را به وجود می آورد و برخلاف خدمات فنی که فعالیت های پشت پرده کتابخانه ها محسوب می شود بخش خدمات عمومی به طور مستقیم با استفاده کنندگان درتماس است وحاصل  کار کتابخانه در این قسمت نمود پیدا میکند.و شامل ارائه خدمات مرجع به مراجعین پژوهشگر ،اطلاع رسانی و امانت به آنها می شود .

د): فراهم آوردن امکان دسترسی به منابع سازماندهی شده :

در این مورد باید توجه داشت که برای سهولتدر ایجاد  دسترسی  کاربران کتابخانه به منابع اطلاعاتی مورد نیاز ،بایداز سیستم مخزن باز در کتابخانه ها استفاده گردد. زیرا دسترس پذیری فیزیکی منابع ،در تشویق به مطالعه و جذب مراجعه کنندگان به کتابخانه و پژوهش نقش مهمی ایفا می کند. بنابر این کتابخانه ها (ویژه کتابخانه عمومی)بایدبه این امر توجه نموده واز طریق نظام قفسه باز در کتابخانه ها امکان دسترسی بیشتر به منابع اطلاعاتی رابرای کاربران خویش فراهم آورند.

البته صرف دسترس پذیرنمودن منابع اطلاعاتی لزوما استفاده از منابع و کارائی کتابخانه  را فراهم نمی آورد ،بلکه باید به موارد دیگری که بر استفاده از منابع اطلاعاتی  تاثیر می گذارند نیز توجه نمود از جمله این موارد توجه به موانع زبانی است که باید مورد توجه قرار گیرد . اگر کتابخانه  ای منابع اطلاعاتی  مفید و مناسبی فراهم آورد و سیستم مخزن کتابخانه نیز به صورت باز اداره شود که دسترسی به منابع فراهم گردد ولی منابع به زبانی باشد که برای  مراجعه کننده قابل فهم نباشد ،درواقع دسترسی به اطلاعات صورت نگرفته است و فقط دسترسی فیزیکی به منابع مهیا شده است .در این جا باید توجه نمود که باید از کاربران کتابخانه وویژگیهای آنها اطلاعات کافی در اختیار باشد و پس از آن به امر مجموعه سازی کتابخانه ها پرداخته شود . در واقع در امر مجموعه سازی منابع باید نیاز سنجی اطلاعات  صورت بگیرد تامجموعه بر اساس نیاز های واقعی آنها شکل بگیرد .یکی دیگر از موانعی که باعث می شودتا از منابع اطلاعاتی  استفاده مفیدی بعمل نیاید عدم احساس نیاز به دانستن و آگاهی در فرد است .اگر یک نفر در خود احساس به پژوهش و دانستن و آگاهی را احساس کند خودبه خود به دنبا ل آن خواهد رفت .

تغییر از نقش سنتی به شکل نوین در ارائه خدمات کتابخانه ها:

در سالهای اخیرباورود فناوری های نوین اطلاعاتی به کتابخانه ها ،کتابخانه ها از این فناوری ها جهت ارتقاء و بهبود خدمات خود ،بهره گرفته اند . در واقع دو حوزه کتابداری و اطلاع رسانی و حوزه رایانه از یکدیگر متاثر بوده اند. استفاده از رایانه، غنای علوم اطلاع رسانی را افزایش داده است و دنیای رایانه ها نیز می توانند موارد بسیاری را از علوم اطلاع رسانی کسب نمایند و خدمات ارائه دهند .

نمونه این امر استفاده از روش های سازماندهی و رده بندی معمول در کتابداری برای سازماندهی منابع وب می باشد.کارکنان حوزه کتابداری و اطلاع رسانی نیز به خوبی از اجتناب ناپذیر بودن ورودرایانه به حرفه تخصصی خود آگاهند و در سالهای اخیر معمولا هیچ متخصص اطلاع رسانی بی دانش رایانه به کار گمارده نمی شوند .

در زمینه لزوم آشنایی با فناوری های نوین اطلاعاتی و دانش رایانه ای  ملکی معیری (1374)معتقد است که بدون شک کسانی که در دنیای امروز راه خود را از الکترونیک (منابع الکترونیکی )جدا می کنند متهم به گمراهی می شوند.

امروزه مفهوم  سواد از توانایی خواندن و نوشتن به سمت سواد اطلاعاتی ورایانه ای تغییر یافته است و این امر لزوم فراگیری و آشنایی با این مهارتها را اجتناب ناپذیر ساخته است .

تحول از ارائه خدمات سنتی به شکل نوین نوین باعث گردیده که ارائه خدمات کتابخانه ها تسهیل یافته و علاوه براین رضایت بیشتر مراجعین را به همرا ه داشته  باشد.همچنین کتابداران کتابخانه ها نیز از ارائه خدمات به شکل نوین استقبال نموده اند زیرا استفاده از تجهیزات رایانه ا ی در کتابخانه ها برای کاربران و کتابداران جذابیت بیشتری داشته و کار کردن با منابع و تجهیزات رایانه ای راحت تر است .

نشر الکترونیکی و ایجاد کتابخانه های دیجیتال :

با افزایش انتشارات در جوامع علمی و مشکلات نگهداری ووکمبود فضا در کتابخانه ها منابع الکترونیکی به یاری کتابخانه ها آمده اند و این امر باعث شده که کتابخانه ها به حجم زیادی از اطلاعات دسترسی داشته باشند .

تاچند سال پیش نشر الکترونیکی با رایانه و کمک گرفتن از آن برای تسهیل وسرعت بخشیدن به انتشارات کاغذی بهره می گرفت امااکنون با عینیت یافتن مفاهیمی چون  مجله الکترونیکی ،کتاب الکترونیکی  و نیز پایگاههای داد الکترونیکی  محصولات نهایی الکترونیکی  وارد جامعه علمی شده اند .

در حال حاضر انتشارات الکترونیکی با رایانه و برای رایانه است نه برای تسهیل و سرعت بخشیدن به انتشارات کاغذی .امروزه نشر الکترونیک در مقابل نشر کاغذی قرار گرفته است و اگر کتابخانه ها بخواهند با شیوه سنتی ارائه خدمات نمایند ،جوابگوی نیاز پژوهشگران نخواهند بود .

مزایا و معایب نشرالکترونیکی :

ازمزایای نشر الکترونیکی می توان به سرعت ،تسهیل دسترسی به اطلاعات و صرفه جویی در فضا اشاره نمود . در مقابل  مزایای نشرالکترونیکی،برخی از هزینه های زیاد نشر الکترونیکی درمقابل نشر چاپی به عنوان یکی از معایب آن یاد می کنند .در این مورد اگرتوجه داشته باشیم که نشر چاپی در ظاهر شاید هزینه اش کمتر باشد ولی اگر بطور مثال هزینه سخت افزاری ،نرم افزارهای نشر الکترونیکی و مجلات الکترونیکی را با هزینه های شکل چاپی نشریات که شامل هزینه اشتراک منابع ،هزینه ساختمان و قفسه بندی مجلات وغیره مقایسه کنیم شایدبا منافعی که ذکر شد از قبیل سرعت و تسهیل دسترسی باصرفه ترباشد .

بایدتوجه نمود که نشرالکترونیکی تاکنون بیشتر در مورد منابع ردیف دومی یعنی واژه نامه ها و دایره المعارفها و غیره به کارمی رفت .زیرا شکل الکترونیکی این منابع برای محقق سرعت و همجنینن تسهیل دستیابی به اطلاعات مورد نظر را از منابع چاپی میسرمی کرد ودر ضمن برای حل مشکل کمبود فضا در کتابخانه ها مفید واقع می شد . مثلا دایره المعارف 24 جلدی بریتانیکا را بر روی یک سی دی ذخیره کرده اند که نسبت به منابع چاپی در کتابخانه ها جای کمتری اشغال می کند ودسترسی و بازیابی اطلاعات ازطریق آن نیز راحتر است .

ولی در حال حاضر تکنولوژی اطلاعات به تدریج به سمت تولید منابع ردیف اول ،یعنی خود کتاب و مدرک پیش رفته است و ایجاد کتاب الکترونیکی به تبع آن ایجاد کتابخانه های الکترونیکی  میسر گردیده است .

سیرتاریخی کتابخانه های الکترونیکی :

برای بررسی چگونگی شکل گیری کتابخانه های الکترونیکی  باید به سه مرحله اشاره کنیم :

1.سازمان سنتی تاآغاز خودکاری

2.سازمان نوین یا کتابخانه خودکار

3.کتابخانه الکترونیکی

در حال حاضر کتابخانه ها عمدتا در مرحله دوم هستند ،اما سریعا به سمت مرحله سوم در حرکت هستند. اینکه می گوییم کتابخانه ها درمرحله دوم هستند یعنی خدمات اساسی مانند :گرد آوری ،بازیابی داده ها و خدمات به استفاده کنندگانتوسط ابزارهای خودکار انجام می گیرد . البته برخی کتابخانه ها نیز عملا وارد مرحله سوم  شده اند و به سمت کتابخانه های الکترونیکی  حرکت می کنند . این کتابخانه ها با اسکن کردن منابع  و تبدیل آنها به منابع الکترونیکی ،از آنها جهت  ساخت کتابخانه های دیجیتالی کمک می گیرند و بدون نیاز به حضور فیزیکی مراجعه کنندگان در زمان ودر مکان خاصی بنام کتابخانه ،این کتابخانه ها امکاندسترسی به منابع را برای مراجعان از راه دور فراهممی آورند و پاسخ به سوالات مرجع کاربران کتابخانه های نیز ازطریق پست الکترونیکی صورت میگرد .با رواج شبکه جهانی اینترنت و دسترسی کتابخانه های دیجیتالی ازطریق این شبکه ،کاربران می توانند به منابع اطلاعاتی مورد نیاز خود در هر نقطه از جهان دسترسی داشته باشند

نتیجه گیری :

کتابخانه ها چه بشکل سنتی یا شیوه مدرن  اداره شوند ،باید منابع اطلاعاتی  مورد نیاز کاربران خود را فراهم آورند و امکان دسترسی به اطلاعات موردنیازرا برای کاربران تسهیل نمایند.

کتابخانه ها بویژه کتابخانه های عمومی و دانشگاهی نقش موثری رادر تحقیقات ایفا می نمایند . این کتابخانه ها با گرد آوری و سازماندهی منابع اطلاعاتی باعث می شوند ازیکسواز انجام تحقیقات تکراری محققان جلوگیری به عمل آید واز طرف دیگر پژو هشگران از تحقیقات قبلی جهت پژوهشهای آینده خود استفاده نمایند.

ورود فناوری های نوین اطلاعاتی به حوزه کتابخانه ها ومراکز اطلاع رسانی باعث گردیده که کتابخانه ها جهت ارتقاء و بهبود ارائه خدمات خود از آنها بهره گیرند .

منابع :

حری،عباس (1378).اطلاع رسانی :نگرش ها و پژوهش ها تهران :نشرکتابدار

دیانی ،محمد حسین (1373).کتابخانه پیوندگاه تحقیقات .مجله علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید چمران ،سال اول ،تابستان 1373.

روستو ،ماریا (1375).مواد جدید کتابخانه ای و مدیریت اطلاعات :کتاب الکترونیک،ترجمه مرتضی کوکبی در :گزیده مقالات ایفلا (ترکیه :1620-اوت1995)،زیر نظر عباس حری تهران :کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران .

صافی ،قاسم (1378)کتابخانه مرکزی دانشگاهی و نقش پژوهشی آن ،کتابداری ،سال سی وسوم

موسوی زاده ،زهرا (1377). وظایف کتابخانه های دانشگاهی . کتابداری ،دفتر بیست و هشتم بیست ونهم .

نوروزی علیرضا(1377).تعامل گسترش تحقیقات ونقش کتابخانه ها دراشاعه اطلاعات ،فصلنامه پیام کتابخانه ،سا ل هشتم ،شماره سوم